استاد محمد کاظم کاظمی، شاعرتوانا، نویسنده چیره دست، محقق ژرف اندیش است که در دیار هجرت بسر می برد. امروزه در همه مجالس و محافل که حرف و سخن از شاعران معاصر زبان پارسی باشد، محال است که از این استاد مسلم، یادی نشود. او سالهای متمادی میشود که افغانستان را ترک گفته و در مشهد مقدس زیست دارد. یقینا در دنیا مهاجرت رنج و آلام ناشی از معضل مهاجرت بر مهمان، از سوی کشور میزبان کم یا زیاد وارد می گردد. کاظمی با درک عمیق از وضعیت مهاجرین افغان مقیم ایران، با زبان استادانه و کنایه های تلطیف شده ادبی در قالب مثنوی، گلایه را که زبان حال بیش از دو ملیون مهاجر افغانی بود، بیان داشت. مثنوی بازگشت، کاظمی را در اوج شهرت بین شاعران ایرانی و جامعه تحصیل کرده شان قرار داد. حتی اینکه از سوی رهبر ایران صله داده شد و مورد تمجید خیلی ها قرار گرفت.
مثنوی بازگشت در واقع گلایه دوستانه از کشور میزبان بود که تقریبا از سوی بیش از 30 تن شاعران ایرانی جواب هم داده شد. که در ذیل هم مثنوی استاد کاظمی و هم دو جوابیه که از سوی محمد علی بهمنی و سید ضیاء الدین شفیعی ارائه شده است، تقدیم تان می کنم.
#مثنوی بازگشت: کاظم کاظمی:
غروب در نفس گرم جاده خواهم رفت
پياده آمده بودم، پياده خواهم رفت
طلسم غربتم امشب شكسته خواهدشد
و سفرهای كه تهی بود، بسته خواهدشد
و در حوالی شبهای عيد، همسايه!
صدای گريه نخواهی شنيد، همسايه!
همان غريبه كه قلك نداشت، خواهد رفت
و كودكی كه عروسك نداشت، خواهد رفت
منم تمام افق را به رنج گرديده،
منم كه هر كه مرا ديده، در گذر ديده
منم كه نانی اگر داشتم، از آجر بود
و سفرهام ـ كه نبود ـ از گرسنگی پر بود
به هرچه آينه، تصويری از شكست من است
به سنگ سنگ بناها، نشان دست من است
اگر به لطف و اگر قهر، می شناسندم
تمام مردم اين شهر، می شناسندم
من ايستادم، اگر پشت آسمان خم شد
نماز خواندم، اگر دهر ابن ملجم شد
چگونه بازنگردم، كه سنگرم آنجاست
چگونه؟ آه، مزار برادرم آنجاست
چگونه باز نگردم كه مسجد و محراب
و تيغ، منتظر بوسه بر سرم آنجاست
اقامه بود و اذان بود آنچه اينجا بود
قيام بستن و الله اكبرم آنجاست
شكسته بالی ام اينجا شكست طاقت نيست
كرانهای كه در آن خوب می پرم، آنجاست
مگير خرده كه يك پا و يك عصا دارم
مگير خرده، كه آن پای ديگرم آنجاست
شكسته می گذرم امشب از كنار شما
و شرمسارم از الطاف بی شمار شما
من از سكوت شب سردتان خبر دارم
شهيد دادهام، از دردتان خبر دارم
تو هم به سان من از يك ستاره سر ديدی
پدر نديدی و خاكستر پدر ديدی
تويی كه كوچهء غربت سپردهای با من
و نعش سوخته بر شانه بردهای با من
تو زخم ديدی اگر تازيانه من خوردم
تو سنگ خوردی اگر آب و دانه من خوردم
اگرچه مزرع ما دانههای جو هم داشت
و چند بتهء مستوجب درو هم داشت
اگرچه تلخ شد آرامش هميشهء تان
اگرچه كودك من سنگ زد به شيشهء تان
اگرچه متهم جرم مستند بودم
اگرچه لايق سنگينی لحد بودم
دم سفر مپسنديد نااميد مرا
ولو دروغ، عزيزان! بحل كنيد مرا
تمام آنچه ندارم، نهاده خواهم رفت
پياده آمده بودم، پياده خواهم رفت
به اين امام قسم، چيز ديگری نبرم
بهجز غبار حرم، چيز ديگری نبرم
خدا زياد كند اجر دين و دنياتان
و مستجاب شود باقی دعاهاتان
هميشه قلك فرزندهايتان پر باد
و نان دشمنتان ـ هر كه هست ـ آجر باد
#جواب محمد علی بهمنی:
به عمر مثنویات با تو زیستم، شاعر!
و سخت، بدرقهات را گریستم، شاعر!
اگر چه در همهجا آسمان همینرنگ است
قبول میکنم، اینجا دل شما تنگ است
درنگ کن که دلم با تو همسفر شدهاست
سفر؟ نه، آه... دلم با تو دربهدر شدهاست
تو ساده گفتی و من نیز ساده میگویم
پیادهام و رفیقی پیاده میجویم
طلسم غربت شاعر شکستنی است مگر؟
عزیز من! مگر این سفره بستنی است دگر؟
تو و گرسنگیات جاودانهاید، عزیز!
همیشه راوی این تازیانهاید، عزیز!
صدای گریة تو زیر سقف من باقی است
فقط برای من و تو گریستن باقی است
چه فرق میکند این بار در حوالی عید
تو خندهکردی و همسایهای دگر خندید
چه کودکان که به تاراج رفت قلّکشان
چه جامهها که دریدند از عروسکشان
دوباره باغِ من و این شکوفههای یتیم
و سفرهای که کریمانه میشود تقسیم
چگونه میشود ای همزبان! زبان را کشت
سکوت کرد و به لب بغض بیامان را کشت
چگونه میشود آیا گلایه نیز نکرد
که میهمان به سر سفره میزبان را کشت
میان گندم و جو فرق آنچنانی نیست
کسی به مزرع ما اعتبار نان را کشت
هر آنچه میوه در این باغ، رایگان شما
ولی عزیز من! این فصل، باغبان را کشت
ببخش، با همة درد و داغ، میدانم
نمیتوان به یکی ابر، آسمان را کشت
#جواب سید ضیاء الدین شفیعی:
نهال آمده بودي، درخت خواهي رفت
چه غمگنانه برادر! چه سخت خواهي رفت
طلسم غربت دل ها شكستني ست مگر؟
در گشوده ي اين خانه بستني ست مگر
بخند اي گل زخمي كه وقت عيد آمد
و مرهمي كه به دستت نمي رسيد آمد
به يمن حادثه اكنون نماز بايد كرد
بشوي پيرهن از خون، نماز بايد كرد
برو كه راه نپيموده بازخواهي داشت
هزار هم نفس چاره ساز خواهي داشت
برو ستاره ي زخمي! كه آسمان آن جاست
و چشم مانده به راه ستارگان آن جاست
مپاش بذر خود اينجا كه سفره هاي تهي
و دست هاي فرومانده از دهان آن جاست
سراغ خانه ي خودگير اي مسافر پير!
كه خاطرات مه آلود كودكان آن جاست
سر آمد اين سفر ناگزير، بايد رفت
به شادباش كساني كه قلب شان آن جاست
به زادگاه درختان شعله ور در ياد
كه ريشه شان به تسلاي باغبان، آن جاست
اگر كه گندم، اگر جو، چه ناتوان بوديد
به زخم داس كمر ها شكسته بود، آوخ
به مشت باد لب غنچه بسته بود، آوخ
به اتفاق بمانيد چون درخت اينك
به بادسالي ايام سرد و سخت اينك
مبادتان كه از اين راه رفته برگرديد
اسير جادوي شيطان باختر گرديد
كبوتري كه زدل ها رميده برگشته ست
خداي حنجره هاي شهيد برگشته ست
